~BöLÜM-4~ (*

#

#

# BÖLÜM 4

#

#

# Altuğ B. Altıntaş
© 2004

##

##

##

##

## PAKET ERİŞİMLERİ

Erişim konusu kütüphaneler için büyük önem taşır. Erişimde iki taraf bulunur; birisi kütüphaneyi kullanan kişiler (client), diğeri ise bu kütüphaneyi yazanlardır. Olaylara, hazır kütüphane kullanarak uygulama geliştiren tarafından bakılırsa, örneğin finans uygulaması yazan bir programcı, işlerin daha da hızlı yürümesi için daha önceden yazılmış ve denenmiş bir finans kütüphanesini kullanmak isteyebilir. Finans için özel geliştirilmiş kütüphanenin 1.0 uyarlamasını kullanan tasarımcı, bunun yeni uyarlamaları (2.0, 3.0...) çıktığında da hemen alıp kendi uygulamasına entegre etmek istemesi çok doğaldır. Tahmin edilebileceği üzere her yeni uyarlama bir öncekine göre daha az hata içerir ve yeni özellikler sunar. Bu nedenden dolayı, kütüphane uyarlamaları arasındaki tutarlılık çok önemlidir. Sonuç olarak, kütüphanenin her yeni uyarlamasında sisteme entegre edilmesi aşamasında, bu kütüphaneyi kullanan uygulamaları teker teker değiştirmek yaşamı çekilmez kılabilir! ( yorum ekle)

Olaylara, birde kütüphane tasarımcısı açısından bakılırsa... Bir kütüphane yazdınız ve bunun kullanılması için İnternet’e koydunuz. Aradan belirli bir zaman geçti ve sizin yazdığınız kütüphane birçok kişi tarafından kullanılmaya başladı... Fakat, daha sonra, kütüphane içerisinde bazı hatalar olduğunu fark ettiniz; veya, bazı kısımları, daha verimli çalışması için geliştirilmesini istiyorsunuz. Bu arzularınız, ilgili kütüphane üzerinde nasıl bir etki oluşturur? Kütüphaneyi kullanan kişiler bundan zarar görebilir mi veya zarar görmemesi için ne yapılması gerekir?

Böylesi sorunların çözümü için devreye erişim kavramı girer. Java dili 4 adet erişim belirleyicisi sunar. Erişim belirleyiciler, en erişilebilirden erişilmeze doğru sıralanırsa, public, protected, friendly ve private’dır. Bunlar sayesinde hem kütüphane tasarımcıları özgürlüklerine kavuşur hem de kütüphaneyi kullanan programcılar kullandıkları kütüphanenin yeni bir uyarlamalarını tasarımlarına kolayca entegre edebilirler. ( yorum ekle)

Kütüphane tasarlayan kişiler, ileride değişebilecek olan sınıfları veya sınıflara ait yordamları, kullanıcı tarafından erişilmez yaparak hem kütüphanenin rahatça gelişimini sağlarlar hem de kütüphaneyi kullanan programcıların endişelerini gidermiş olurlar. ( yorum ekle)

#### 4.1. Paket (Package)

Paketler kütüphaneyi oluşturan elemanlardır. Paket mantığının var olmasında ana nedenlerden birisi sınıf ismi karmaşasının getirmiş olduğu çözümdür. Örneğin elimizde X ve Y adlı 2 sınıf bulunsun. Bunlar içerisinde aynı isimli 2 yordam (method) olması, örneğin f() yordamı, herhangi bir karmaşıklığa neden olmayacaktır. Çünkü aynı isimdeki yordamlar ayrı sınıflarda bulunurlar. Peki sınıf isimleri? Sistemimizde bulunan aynı isimdeki sınıflar karmaşıklığa sebep vermez; eğer ki, aynı isimdeki sınıflar değişik paketlerin içerisinde bulunurlarsa... ( yorum ekle)

Gösterim-4.1:

    import java.io.BufferedReader;

Yukarıdaki gösterimde BufferedReader sınıf isminin java.io paketinde tek olduğunu anlıyoruz (java.io Java ile gelen standart bir pakettir). Fakat, başka paketlerin içerisinde BufferedReader sınıf ismi rahatlıkla kullanılabilir. Yukarıdaki gösterim java.io paketinin içerisinde bulunan BufferedReader sınıfını kullanacağını ifade etmektedir. Paketin içerisindeki tek bir sınıfı kullanmak yerine ilgili paketin içerisindeki tüm sınıfları tek seferde kullanmak için: (yorum ekle)

Gösterim-4.2:

    import java.io.* ;

java.io paketi içerisindeki sınıfların uygulamalarda kullanılması için import java.io.* denilmesi yeterli olacaktır. Anlatılanlar uygulama içerisinde incelenirse, (yorum ekle)

Örnek-4.1: PaketKullanim.java ( yorum ekle)

    import java.io.*;

    public class PaketKullanim {

      public static void main(String args[]) throws IOException{

          BufferedReader sf = new BufferedReader(

                                        new InputStreamReader(System.in));

          System.out.print("Bilgi Giriniz : ");

          String bilgi = sf.readLine();

          System.out.println("bilgi --> " + bilgi);

      }

    }

PaketKullanim.java uygulamasında görmediğimiz yeni kavram mevcuttur, "throws Exception". Bu kavram istisnalar (Exception- 8. bölüm) konusunda detaylı bir şekilde incelenecektir. (yorum ekle)

#### 4.2. Varsayılan Paket (Default Package)

Öncelikle belirtmek gerekirse, .java uzantılı fiziksel dosya derlendiği zaman buna tam karşılık .class fiziksel dosyası elde edilir. (*.java dosyasında hata olmadığı varsayılırsa). Fiziksel .java dosyasında birden fazla sınıf tanımlanmış ise, tanımlanan her sınıf için ayrı ayrı fiziksel .class dosyaları üretilir. (yorum ekle)

Örnek-4.2: Test1.java ( yorum ekle)

    public class Test1 {

      public void kos() {

      }

    }

    class Test2 {

      public void kos() {

      }

    }

Yukarıda verilen örnek, Test1.java adıyla herhangi dizine kayıt edilebilir (fiziksel java uzantılı dosya ile public sınıfın ismi birebir aynı olmalıdır). Bu dosya javac komutu ile derlendiğinde adları Test1.class ve Test2.class olan 2 adet fiziksel .class dosyası elde edilir. Test1.java dosyanın en üstüne herhangi bir paket ibaresi yerleştirilmediğinden dolayı Java bu sınıfları varsayılan paket (default package) olarak algılayacaktır. ( yorum ekle)

Örnek-4.3: Test3.java ( yorum ekle)

    public class Test3 {

     public void kos() { }

    }

#### Benzer şekilde verilen örnekte, aynı dizine Test3.java adıyla kayıt edilebilir; derleme (compile) işleminden sonra genel ifade Şekil-4.1.’de gösterildiği gibi olur: ( yorum ekle)

#### Şekil-4.1. Varsayılan paket

#### 4.3. Paket Oluşturma

Kendi paketlerimizi oluşturmanın temel amaçlarından birisi, aynı amaca yönelik iş yapan sınıfları bir çatı altında toplamaktır; böylece yazılan sınıflar daha derli toplu olurlar. Ayrıca aranılan sınıflar daha kolay bulunabilir. Peki eğer kendimiz paket oluşturmak istersek, bunu nasıl başaracağız? (yorum ekle)

Örnek-4.4: Test1.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.util ;

    public class Test1 {

      public Test1() {

          System.out.println("tr.edu.kou.util.Test1 nesnesi" +

                                                   "olusturuluyor");

      }

      public static void main(String args[]) {

          Test1 pb = new Test1();

      }

    }

Bu örneğimizde, Test1.java dosyası işletim sisteminin herhangi bir dizinine yerleştirilemez; çünkü, o artık tr.edu.kou.util paketine ait bir sınıftır. Bundan dolayı Test1.java dosyası işletim sisteminin bu paket ismiyle paralel olan bir dizin yapısına kayıt edilmesi gerekir. Önemli diğer bir unsur ise sınıfın ismidir; Test1.java dosyası içerisinde belirtilen Test1 sınıfının ismi artık tr.kou.edu.util.Test1’dir. ( yorum ekle)

Şekil-4.2. tr.edu.kou.util.Test1 sınıfı

Paket isimleri için kullanılan yapı İnternet alan isim sistemiyle (Internet DNS) aynıdır. Örneğin, Kocaeli Üniversitesinde matematik paketi geliştiren tasarımcı, bu paketin içerisindeki sınıfların, başka kütüphane paketleri içerisindeki sınıf isimleriyle çakışmaması için İnternet alan adı sistemini kullanmalıdır. İnternet alan adı sistemi, www.kou.edu.tr adresinin dünya üzerinde tek olacağını garantiler. Aynı mantık, paket isimlerine de uygulanarak, paket içerisindeki sınıf isimleri çakışma sorununa çözüm bulunmuş olunuyor. Dikkat edilirse, paket isimleri İnternet alan adlarının tersten yazılmış halleridir. (yorum ekle)

İşletim sistemleri farkı gözönüne alınarak, math paketine ait sınıfların içinde bulunması gereken dizin Unix veya Linux için tr/edu/kou/math, Windows için tr\edu\kou\math şekilde olmalıdır. ( yorum ekle)

Şekil-4.3. tr.edu.kou.math.DortIslem sınıfı

####

#### 4.4. CLASSPATH Ayarları

Java yorumlayıcısı (interpreter) işletim sistemi çevre değişkenlerinden CLASSPATH’e bakarak import ifadesindeki paketi bulmaya çalışır... (yorum ekle)

Gösterim-4.3:

    import tr.edu.kou.math.*;

Diyelim ki; math paketi aşağıdaki dizinde bulunsun:

Gösterim-4.4:

    C:\kodlar\bolum4\tr\edu\kou\math\

Yorumlayıcının import ifadesindeki paketi bulması için aşağıdaki tanımın CLASSATH’e eklenmesi gerekir. ( yorum ekle)

Gösterim-4.5:

    CLASSPATH="C:\kodlar\bolum4\;."

CLASSPATH’e eklenen bu tanım sayesinde yorumlayıcı C:\kodlar\bolum4\ dizinine kadar gidip tr\edu\kou\math dizinini arayacaktır; bulunursa, bu dizinin altındaki tüm sınıflar uygulama tarafından kullanılabilecek hale gelecektir. ( yorum ekle)

Şekil-4.4. CLASSPATH ayarları

DortIslem.java dosyasını C:\kodlar\bolum4\tr\edu\kou\math dizinine yerleştirelim:

Örnek-4.5: DortIslem.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.math ;

    public class DortIslem {

      public static double topla(double a, double b) {

          return (a + b) ;

      }

      public static double cikart(double a, double b) {

          return (a - b) ;

      }

      public static double carp(double a, double b) {

          return (a * b) ;

      }

      public static double bol(double a, double b) {

          if ( (a != 0) && (b != 0) ) {

              return (a / b);

          } else {

              return 0;

          }

      }

    }

Gerekli CLASSPATH tanımları yapıldıktan sonra bu paketi kullanacak olan uygulama herhangi bir dizinine yerleştirebilir. ( yorum ekle)

Örnek-4.6: Hesaplama.java ( yorum ekle)

    import tr.edu.kou.math.*;     //dikkat!

    public class Hesaplama {

      public static void main(String args[]) {

          double sonuc = DortIslem.topla(9.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 + 8.7 = " + sonuc );

          Sonuc = DortIslem.cikart(9.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 - 8.7 = " + sonuc );

          Sonuc = DortIslem.carp(5.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 * 8.7 = " + sonuc );

          Sonuc = DortIslem.bol(5.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 / 8.7 = " + sonuc );

      }

    }

Uygulamanın sonucu aşağıdaki gibi olur:

    9.6 + 8.7 = 18.299999999999997

    9.6 - 8.7 =  0.9000000000000004

    9.6 * 8.7 = 48.71999999999999

    9.6 / 8.7 =  0.6436781609195402

##### 4.4.1. Önemli Nokta

Dikkat edilirse CLASSPATH değişkenine değer atanırken en sona "." nokta koyuldu.

Şekil-4.5. Noktanın Önemi

Bu önemli bir ayrıntıdır. Bu noktanın konmasındaki neden varsayılan paketlerin içindeki sınıfların birbirlerini görebilmesini sağlamaktır; unutulursa, anlamsız hata mesajlarıyla karşılaşılabilir. (yorum ekle)

Java’yı sisteme ilk yüklendiği zaman, basit örneklerin, CLASSPATH değişkenine herhangi bir tanım eklemeden bile çalıştırabildiği görülür; nedeni, Java’nın, temel kütüphanelerinin bilinmesindendir. (yorum ekle)

#### 4.5. Çakışma

Ayrı paket içerisinde aynı isimdeki sınıflar uygulamada kullanılırsa ne olur? Adları aynı olsa bile değişik paketlerde bulundukları için bir sorun yaşanmaması gerekecektir. Öncelikle tr.edu.kou.util paketinin içerisine kendi ArrayList sınıfımızı oluşturalım: ( yorum ekle)

Örnek-4.7: ArrayList.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.util;

    public class ArrayList {

      public ArrayList() {

          System.out.println("tr.edu.kou.util.ArrayList nesnesi" +

                                                    " olusturuluyor");

      }

    }

Aşağıdaki örneği işletim sisteminin herhangi bir dizinine kayıt edebiliriz.

Örnek-4.8: Cakisma.java ( yorum ekle)

    import java.util.*;

    import tr.edu.kou.util.*;

    public class Cakisma {

      public static void main(String args[]) {

          System.out.println("Baslagic..");

          ArrayList al = new ArrayList();

          System.out.println("Bitis..");

      }

    }

Cakisma.java dosyası javac komutu ile derlendiğinde şu hata mesajıyla karşılaşılır:

    Cakisma.java:8: reference to ArrayList is ambiguous, both class tr.edu.kou.util.

    ArrayList in tr.edu.kou.util and class java.util.ArrayList in java.util match

    ArrayList al = new ArrayList();

    ^

    Cakisma.java:8: reference to ArrayList is ambiguous, both class tr.edu.kou.util.

    ArrayList in tr.edu.kou.util and class java.util.ArrayList in java.util match

    ArrayList al = new ArrayList();

    ^

    2 errors

Bu hata mesajı, ArrayList’in hem java.util paketinde hem de tr.edu.kou.util paketinde bulunmasından kaynaklanan bir ikilemi göstermektedir. Cakisma sınıfının içerisinde ArrayList sınıfı kullanılmıştır; ancak, hangi paketin içerisindeki ArrayList sınıfı? Bu sorunu çözmek için aşağıdaki örneği inceleyelim:

Örnek-4.9: Cakisma2.java ( yorum ekle)

    import java.util.*;

    import tr.edu.kou.util.*;

    public class Cakisma2 {

      public static void main(String args[]) {

          System.out.println("Baslagic..");

          tr.edu.kou.util.ArrayList al = new  tr.edu.kou.util.ArrayList();

          System.out.println("Bitis..");

      }

    }

Eğer ortada böyle bir ikilem varsa, gerçekten hangi sınıfı kullanmak istiyorsanız, o sınıfın içinde bulunduğu paket ismini de açık bir biçimde yazarak oluşan bu ikilemi ortadan kaldırabilirsiniz. ( yorum ekle)

##### 4.6. Paket İçerisindeki Tek Başına Yürütülebilir Uygulamaları (Standalone) Çalıştırmak

Paket içerisindeki tek başına çalışabilen uygulamaları (standalone) herhangi bir dizin içerisinden çalışmak için komut satırına, ilgili “paket ismi+sınıf ismi” girilmesi yeterlidir. Hesaplama.java’nın yeni uyarlamasını C:\kodlar\bolum4\tr\edu\kou\math dizinine kaydedelim. ( yorum ekle)

Örnek-4.10: Hesaplama.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.math ;   // dikkat!

    public class Hesaplama {

     public static void main(String args[]) {

          double sonuc = DortIslem.topla(9.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 + 8.7 = " + sonuc );

          sonuc = DortIslem.cikart(9.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 - 8.7 = " + sonuc );

          sonuc = DortIslem.carp(5.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 * 8.7 = " + sonuc );

          sonuc = DortIslem.bol(5.6 , 8.7);

          System.out.println("9.6 / 8.7 = " + sonuc );

      }

    }

Artık Hesaplama sınıfımız tr.edu.kou.math paketinin yeni bir üyesidir. Hesaplama sınıfımızı java komutu kullanarak çalıştırmayı deneyelim. C:\kodlar\bolum4 dizininin CLASSPATH değişkeninde tanımlı olduğunu varsayıyorum. ( yorum ekle)

Gösterim-4.6:

    java Hesaplama

Bir aksilik var! Ekrana yazılan hata mesajı aşağıdaki gibidir:

    Exception in thread "main" java.lang.NoClassDefFoundError: Hesaplama (wrong name: tr/edu/kou/math/Hesaplama)

      at java.lang.ClassLoader.defineClass0(Native Method)

      at java.lang.ClassLoader.defineClass(ClassLoader.java:509)

      at java.security.SecureClassLoader.defineClass

                                    (SecureClassLoader.java:123)

      at java.net.URLClassLoader.defineClass (URLClassLoader.java:246)

      at java.net.URLClassLoader.access$100(URLClassLoader.java:54)

      at java.net.URLClassLoader$1.run(URLClassLoader.java:193)

      at java.security.AccessController.doPrivileged(Native Method)

      at java.net.URLClassLoader.findClass(URLClassLoader.java:186)

      at java.lang.ClassLoader.loadClass(ClassLoader.java:306)

      at sun.misc.Launcher$AppClassLoader.loadClass (Launcher.java:265)

      at java.lang.ClassLoader.loadClass(ClassLoader.java:262)

      at  java.lang.ClassLoader.loadClassInternal (ClassLoader.java:322)

Hesaplama sınıfı bulanamıyor diye bir hata mesajı? Nasıl olur ama orada… Evet orada; ama, o artık Hesaplama sınıfı değildir; tr.edu.kou.math.Hesaplama sınıfıdır. Yani, artık bir paketin üyesi olmuştur. Aşağıdaki ifade sayesinde herhangi bir dizinden (tabii CLASSPATH değişkeninin değeri doğru tanımlanmış ise) tr.edu.kou.math. Hesaplama sınıfına ulaşıp onu java komutu ile çalıştırabiliriz. ( yorum ekle)

Gösterim-4.7:

    java tr.edu.kou.math.Hesaplama

Uygulamanın çıktısı aşağıdaki gibidir.

    9.6 + 8.7 = 18.299999999999997

    9.6 - 8.7 = 0.9000000000000004

    9.6 * 8.7 = 48.71999999999999

    9.6 / 8.7 = 0.6436781609195402

#### 4.7. JAR Dosyaları (The JavaTM Archive File)

JAR dosya formatı dosyaların arşivlenmesine ve sıkıştırılmasına olanak tanır. Olağan durumunda JAR dosyaları içerisinde sınıf dosyaları (*.class) bulunur; bazen, özellikle Appletler de, yardımcı dosyalar da (gif, jpeg...) JAR dosyası içerisine konulabilir. ( yorum ekle)

JAR dosyasının sağladığı yararlar şöyledir:

· Güvenlik: Dijital olarak JAR dosyasının içeriğini imzalayabilirsiniz. Böylece sizin imzanızı tanıyan kişiler JAR dosyasının içeriğini rahatlıkla kullanabilirler. ( yorum ekle)

· Sıkıştırma: Bir çok dosyayı güvenli bir şekilde arşivleyip sıkıştırılabilir. ( yorum ekle)

· İndirme (download) zamanını azaltması: Arşivlenmiş ve sıkıştırılmış dosyalar internet üzerinde daha çabuk indirilebilir. ( yorum ekle)

· Paket mühürleme (versiyon 1.2): Versiyon uyumluluğunu sağlamak amacı ile JAR dosyasının içerisindeki paketler mühürlenebilir. JAR dosyasının içerisinde paket mühürlemekten kasıt edilen paket içerisinde bulunan sınıfların aynı JAR dosyasında bulunmasıdır. ( yorum ekle)

· Paket uyarlama (versiyon 1.2): JAR dosyaları, içindeki dosyalar hakkında bilgiler saklayabilirler, örneğin üretici firmaya ait bilgiler, versiyon bilgileri gibi. ( yorum ekle)

· Taşınabilirlik: Java Platformunun standart bir üyesi olan JAR dosyaları kolaylıkla taşınabilir. ( yorum ekle)

Oluşturulan paketler JAR dosyası içerisine yerleştirilerek daha derli toplu bir görüntü elde etmiş olunur; tr.edu.kou.math ve tr.edu.kou.util paketlerini tek bir JAR dosyasında birleştirmek için Gösterim-4.8’de verilen komutun kullanılması yeterli olur; ancak, JAR dosyası oluşturmak için komutun hangi dizinde yürütüldüğü önemlidir. Tablo-4.1’de JAR dosyası işlemleri için gerekli olan bazı komutlar verilmiştir: ( yorum ekle)

Tablo-4.1. JAR dosyaları ( yorum ekle)

    Açıklama

    Komut

    JAR dosyası oluşturmak için

    jar -cf jar-dosya-ismi içeriye-atılacak-dosya(lar)

    JAR dosyasının içeriği bakmak için

    jar -tf jar-dosya-ismi

    JAR dosyasının içeriği toptan dışarı çıkartmak için

    jar -xf jar-dosya-ismi

    Belli bir dosyayı JAR dosyasından dışarı çıkartmak için

    jar -xf jar-dosya-ismi arşivlenmiş dosya(lar)

JAR olarak paketlenmiş uygulamayı çalıştırmak için

    java -classpath jar-dosya-ismi MainClass

Gösterim-4.8:

    jar -cf kou.jar tr/

Gösterim-4.8'deki ifadeyi C:\kodlar\bolum4 dizinin içerisinde iken çalıştırmalıyız ki, JAR dosyasının içerisine doğru yapıdaki dizinleri yerleştirelim. ( yorum ekle)

Şekil-4.6. Dizinlerin JAR dosyasına atılmasına

Oluşmuş olan bu JAR dosyasını CLASSPATH ekleyerek, Java’nın bu paketleri bulmasını sağlayabilirsiniz. Aşağıdaki ifade yerine: ( yorum ekle)

Gösterim-4.9:

    CLASSPATH="C:\kodlar\bolum4\;."

Artık Gösterim-4.10’daki ifade kullanılabilir; kou.jar dosyası, C:\kodlar\bo-lum4’nin altındaki dizin yapılarının aynısını kendi içerisinde barındırır. Bu nedenle kou.jar dosyası en alakasız dizine kopyalanabilir; ancak, tek bir koşulu unutmamak kaydıyla... Bu koşul da kou.jar dosyası sistemin CLASSSPATH değişkenin de tanımlı olmasıdır. ( yorum ekle)

Gösterim-4.10:

    CLASSPATH="C:\muzik\kou.jar;."

Java, CLASSPATH değerlerinden yola çıkarak JAR dosyasını bulup açar; tr\edu\kou\util ve tr\edu\kou\math dizinlerine erişebileceğinden bir sorun yaşanmayacaktır. Yani, JAR dosyasının hangi dizinde olduğu önemli değildir, önemli olan ilgili jar dosyasının sistemin CLASSPATH değişkenin tanımlı olmasıdır. Tabii, paketlerin içerisindeki sınıflar geliştikçe güncelliği korumak adına JAR dosyasını tekrardan oluşturmak (jar -cvf..... ) gerekebilir. ( yorum ekle)

##### 4.7.1. JAR Dosyası İçerisindeki Bir Uygulamayı Çalıştırmak

JAR dosyası içeriğini dışarı çıkartılmadan tek başına çalışabilir (standalone) java uygulamalarını yürütmek olasıdır. Örneğin, JAR dosyası içerisinde tr.edu.kou.math paketi altındaki Hesaplama sınıfı çalıştırılsın, ( yorum ekle)

Gösterim-4.11:

    > java -classpath C:\muzik\kou.jar tr.edu.kou.math.Hesaplama

Eğer kou.jar dosyası, sistemin CLASSPATH değişkeninde tanımlı değilse ve CLASSPATH ayarlarıyla uğraşılmak istenmiyorsa, java komutuna kullanılacak JAR dosyası adresi tam olarak –classpath parametresiyle birlikte verilebilir. Daha sonra, ilgili. JAR dosyasındaki hangi sınıf çalıştırılmak isteniyorsa, bu dosya düzgün bir biçimde yazılmalıdır. Gösterim-4.11’deki komutun oluşturacağı ekran sonucu aşağıdaki gibi olur:. ( yorum ekle)

    9.6 + 8.7 = 18.299999999999997

    9.6 - 8.7 =  0.9000000000000004

    9.6 * 8.7 = 48.71999999999999

    9.6 / 8.7 =  0.6436781609195402

### 4.8. Erişim Belirleyiciler

Java dilinde 4 tür erişim belirleyicisi vardır; bunlar friendly, public, protected ve private’dir. Bu erişim belirleyiciler global alanlar (statik veya değil) ve yordamlar (statik veya değil) için kullanılabilir. Ayrıca sınıflar içinde (dahili sınıflar hariç –inner class) sadece public ve friendly erişim belirleyicilerini kullanılabilir. ( yorum ekle)

####

#### 4.8.1. friendly

friendly erişim belirleyicisi global alanlara (statik veya değil), yordamlara (statik veya değil) ve sınıflara atanabilir. friendly türünde erişim belirleyicisine sahip olan global alanlar (statik veya değil) içerisinde bulundukları paketin diğer sınıfları tarafından erişilebilirler. Fakat, diğer paketlerin içerisindeki sınıflar tarafından erişilemezler. Yani, diğer paketlerin içerisindeki sınıflara karşı private erişim belirleyici etkisi oluşturmuş olurlar. ( yorum ekle)

friendly yordamlarda, yalnız, paketin kendi içerisindeki diğer sınıflar tarafından erişilebilirler. Diğer paketlerin içerisindeki sınıflar tarafından erişilemezler. Aynı şekilde, sınıflara da friendly erişim belirleyicisi atayabiliriz, böylece friendly erişim belirleyicisine sahip bu sınıfa, aynı paket içerisindeki diğer sınıflar tarafından erişilebilir; ancak, diğer paketlerin içerisindeki sınıflar tarafından erişilemezler. ( yorum ekle)

Şimdi, tr\edu\kou\ dizini altına yeni bir dizin oluşturalım; ve, ismini gerekli verelim. Yani tr\edu\kou\gerekli paketini oluşturmuş olduk; bunun içerisine adları Robot ve Profesor olan 2 adet friendly sınıf yazalım: ( yorum ekle)

Örnek-4.11: Robot.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.gerekli;

    class Robot {

      int calisma_sure = 0;

      String renk = "beyaz";

      int motor_gucu = 120;

      Robot() {

          System.out.println("Robot olusturuluyor");

      }

    }

####

Örnek-4.12: Profesor.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.gerekli;

    class Profesor {

     public void kullan() {

          Robot upuaut = new Robot(); // sorunsuz

     }

    }

####

#### Verilen örneklerden anlaşılacağı gibi, bir global alan veya sınıf friendly yapılmak isteniyorsa önüne hiç bir erişim belirleyicisi konulmaz. Şimdi, bu iki sınıf aynı paketin içerisinde olduklarına göre Profesor sınıfı rahatlıkla Robot sınıfına erişebilecektir. Peki başka bir paket içerisindeki sınıf Robot sınıfına erişebilir mi? ( yorum ekle)

Örnek-4.13: Asistan.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.util;

    import tr.edu.kou.gerekli.*;

    public class Asistan {

      public void arastir() {

          System.out.println("Asistan arastiriyor");

      }

      public void kullan() {

          //Robot upuaut = new Robot(); Hata! erişemez

      }

    }

Daha önce belirtildiği gibi, friendly erişim belirleyicisine sahip olan global alanlara veya sınıflara yalnızca içerisinde bulunduğu paketin diğer sınıfları tarafından erişilebilirdi. Diğer paketlerin içerisindeki sınıflar tarafından erişilemezler. Yukarıdaki örneğimizde, Asistan sınıfı tr.edu.kou.util paketi altında tanımlandığı için tr.edu.kou.gerekli paketi altında tanımlı olan Robot sınıfına hiç bir şekilde erişemez. Anlatılanlar Şekil-4.7’de çizimsel olarak gösterilmeye çalışılmıştır. ( yorum ekle)

Şekil-4.7. friendly erişim belirleyicisinin etkisi

#### 4.8.1.1. Varsayılan Paketlerde (Default Package) Erişim

Aşağıdaki 2 sınıfı herhangi bir dizini kaydedelim: ( yorum ekle)

Örnek-4.14: AltKomsu.java ( yorum ekle)

    class AltKomsu {

      public static void main(String[] args) {

          UstKomsu uk = new UstKomsu();

          uk.merhaba();

      }

    }

Örnek-4.15: UstKomsu.java ( yorum ekle)

    class UstKomsu {

      void merhaba() {

          System.out.println("Merhaba");

      }

    }

Bu iki sınıf friendly erişim belirleyicisine sahiptir yani aynı paketin içerisindeki sınıflar tarafından erişilebilirler ama ortada herhangi bir paket ibaresi bulunmamaktadır. Aynı dizinde olan fakat bir paket olarak tanımlanmamış sınıflar, Java tarafından varsayılan paket çatısı altında toplanmaktadır. Bu iki sınıfın birbirini görebilmesi için CLASSPATH değişkenin değerinde "." (nokta) ibaresinin olması şarttır (bkz: Şekil-4.5.1 önemli nokta). ( yorum ekle)

#### 4.8.2. public (Herkese Açık)

public erişim belirleyicisi sahip olabilen sınıflar, global alanlar ve yordamlar herkes tarafından erişilebilir. Bu erişim belirleyicisi yerleştirilmeden önce iki kez düşünmelidir! Bu erişim belirleyicisine sahip olan global alanlar veya yordamlar herhangi bir yerden doğrudan çağrılabildiklerinden dolayı dış dünya ile arasındaki arabirim rolünü üstlenirler. ( yorum ekle)

Örnek-4.16: Makine.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.util;

    public class Makine {

      int devir_sayisi;

      public String model = "2002 model" ;

      public int degerAl() {

          return devir_sayisi;

      }

      public void degerAta(int deger) {

          this.devir_sayisi = deger;

          calis();

      }

      void calis() {

          for (int i = 0 ; i < devir_sayisi ; i++) {

              System.out.println("Calisiyor, devir_sayisi = " + i);

          }

      }

    }

####

tr.edu.kou.util paketinin içerisindeki Makine sınıfının 2 adet global alanı bulunmaktadır; bunlardan int türündeki devir_sayisi alanı friendly erişim belirleyicisine sahiptir. Yani, sadece tr.edu.kou.util paketinin içerisindeki diğer sınıflar tarafından doğrudan erişilebilir. Diğer String tipindeki model alanı ise her yerden erişilebilir. Çünkü public erişim belirleyicisine sahiptir. degerAl() yordamı public erişim belirleyicisine sahiptir yani her yerden erişilebilir. Aynı şekilde degerAta(int deger) yordamı da her yerden erişilebilir; ancak, calis() yordamı friendly belirleyicisine sahip olduğundan sadece tr.edu.kou.util paketinin içerisindeki sınıflar tarafından erişilebilir. ( yorum ekle)

Örnek-4.17: UstaBasi.java ( yorum ekle)

    import tr.edu.kou.util.*;

    public class UstaBasi {

      public UstaBasi() {

          Makine m = new Makine();

          // int devir_sayisi = m.devir_sayisi ; ! Hata ! erişemez

          m.degerAta(6);

          int devir_sayisi = m.degerAl();

          String model = m.model;

          // m.calis() ; ! Hata ! erişemez

      }

    }

####

#### Yukarıdaki uygulamada tr.edu.kou.util paketinin altındaki tüm sınıflar kullanılmak istendiği belirtmiştir. Ustabasi sınıfının yapılandırıcısında public erişim belirleyicisine sahip olan Makine sınıfına ait bir nesne oluşturulabilmesine karşın, bu nesnenin friendly erişim belirleyicisine sahip olan devir_sayisi alanına ve calis() yordamına erişilemez. Çünkü, Ustabasi sınıfı tr.edu.kou.util paketinin içerisinde değillerdir. ( yorum ekle)

####

#### 4.8.3. private (Özel)

private olan global alanlara veya yordamlara (sınıflar private olamazlar; dahili sınıfar-inner class hariç) aynı paket içerisinden veya farklı paketlerden erişilemez. Ancak, ait olduğu sınıfın içinden erişilebilir. private belirleyicisine sahip olan yordamların içerisinde devamlı değişebilecek/geliştirilebilecek olan kodlar yazılmalıdır. ( yorum ekle)

Örnek-4.18: Kahve.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.gerekli;

    class Kahve {

          private int siparis_sayisi;

          private Kahve() {

          }

          private void kahveHazirla() {

            System.out.println(siparis_sayisi + " adet kahve hazirlandi");

          }

          public static Kahve siparisGarson(int sayi) {

           Kahve kahve = new Kahve(); //dikkat

           kahve.siparis_sayisi = sayi ;

           kahve.kahveHazirla();

           return kahve;

          }

    }

Örnek-4.19: Musteri.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.gerekli;

    public class Musteri {

          public static void main(String args[]) {

              // Kahve kh = new Kahve() ;   //  Hata !

              // kh.kahveHazirla() ;        //  Hata !

              // kh.siparis_sayisi = 5 ;     //  Hata !

              Kahve kh = Kahve.siparisGarson(5);

          }

    }

Kahve sınıfının yapılandırıcısı (constructor) private olarak tanımlanmıştır. Bundan dolayı herhangi bir başka sınıf, Kahve sınıfının yapılandırıcısını doğrudan çağıramaz; aynı paketin içerisinde olsa bile... Ancak, bu private yapılandırıcı aynı sınıfın içerisindeki yordamlar tarafından rahatlıkla çağırılabilir (Kahve sınıfının statik siparisGarson() yordamına dikkat edeniz). Aynı şekilde private olarak tanımlanmış global alanlara veya yordamlara aynı paket içerisinde olsun veya olmasın, kesinlikle erişilemez. Anlatılanlar Şekil-4.8’de çizimsel olarak gösterilmeye çalışılmıştır. ( yorum ekle)

#### 4.8.4. protected (Korumalı Erişim)

Sadece global alanlar ve yordamlar protected erişim belirleyicisine sahip olabilirler. Sınıflar protected erişim belirleyicisine sahip olmazlar (dahili sınıflar-inner class hariç); ancak, sınıflar friendly veya public erişim belirleyicisine sahip olabilirler. protected erişim belirleyicisi kalıtım (inheritance) konusu ile sıkı sıkıya bağlıdır. Kalıtım konusunu bir sonraki ayrıtta ele alınmıştır. Kalıtım konusu hakkında kısaca, ana sınıftan diğer sınıfların türemesi denilebilir. ( yorum ekle)

Gösterim-4.12:

    class Kedi extends Hayvan

Yukarıda şu ifade edilmiştir: Her Kedi bir Hayvandır. Yani Hayvan sınıfından Kedi üretildi; bizim oluşturacağımız her Kedi nesnesi bir Hayvan olacaktır. Ancak, kendisine has kedisel özellikler de taşıyacaktır. ( yorum ekle)

Şekil-4.8. private erişim belirleyicisi

####

protected erişim belirleyicisini evdeki buzdolabımızın kapısına vurulmuş bir kilit olarakda düşünebiliriz. Örneğin evimizde bir buzdolabı var ve içinde her türlü yiyecek ve içecek mevcut. Biz aile büyüğü olarak bu buzdolabına herkesin erişmesini istemiyoruz. (public yaparsak) aksi takdirde yiyecek ve içecek kısa sürede bitip ailenin aç kalma tehlikesi oluşacaktır, aynı şekilde bu buzdolabına erişimi tamamen kesersek de aile bireyleri aç kalacaktır (private yaparsak). Tek çare özel bir erişim belirleyicisi kullanmaktır yani sadece aileden olanlara (aynı paketin içerisindeki sınıflara) bu buzdolabının erişmesine izin veren bir erişim belirleyicisi yani protected erişim belirleyicisi. ( yorum ekle)

Örnek-4.20: Hayvan.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.util;

    public class Hayvan {

          protected String a = "Hayvan.a";

          String b = "Hayvan.b"; //friendly

          private String c = "Hayvan.c";

          public String d = "Hayvan.d"; ;

    }

Hayvan sınıfından türetilen Kedi sınıfı tr.edu.kou.gerekli paketi içerisine yerleştirildi. ( yorum ekle)

Örnek-4.21: Kedi.java ( yorum ekle)

    Package tr.edu.kou.gerekli;

    İmport tr.edu.kou.util.*;

    Public class Kedi extends Hayvan {

      public Kedi() {

          System.out.println("Kedi olusturuluyor");

          System.out.println(a);

          // System.out.println(b); // ! Hata ! erisemez

          // System.out.println(c); // ! Hata ! erisemez

          System.out.println(d);

      }

      public static void main(String args[]) {

          Kedi k = new Kedi();

      }

    }

Kedi.java dosyasını önce derleyip (compile)

Gösterim-4.13:

    javac Kedi.java

Sonrada çalıştıralım.

Gösterim-4.14:

    java tr.edu.kou.gerekli.Kedi

Uygulamanın sonucu aşağıdaki gibi olacaktır:

    Kedi olusturuluyor

    Hayvan.a

    Hayvan.d

Anlatılanları şekil üzerinde incelenirse,

Şekil-4.9’dan görülebileceği gibi, tr.edu.kou.gerekli.Kedi sınıfı, tr.edu.kou.util. Hayvan sınıfının public ve protected erişim belirleyicilerine sahip olan global alanlarına ve yordamlarına erişebilme fırsatı bulmuştur. ( yorum ekle)

Şekil-4.9. protected erişim belirleyicisi

#### 4.9. Kapsüllenme (Encapsulation)

Nesneye yönelik programlama özelliklerinden birisi kapsüllenmedir; bu, dışarıdaki başka bir uygulamanın bizim nesnemiz ile sadece arabirimler (public) sayesinde iletişim kurması gerektiğini, ancak, arka planda işi yapan esas kısmın gizlenmesi gerektiğini söyler. Olaylara bu açıdan bakılırsa, nesneleri 2 kısma bölmeliyiz; arabirimler -ki nesnenin dünya ile iletişim kurabilmesi için gerekli kısımlar ve gemiyi yürüten kısım... ( yorum ekle)

Örnek-4.22: Makine2.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.util;

    public class Makine2 {

          private int alinan = 0;

          private int geridondurulen = 0 ;

          public int get() {

                   return geridondurulen;  }

          public void set(int i ) {

                   alinan = i; calis();      }

          private void calis() {

                   for (int j = 0 ; j < alinan ; j++ ) {

                           System.out.println("Sonuc = "+j);

                   }

                   geridondurulen = alinan * 2 ;

          }

    }

Bir önce verilen örnekte bu Makine2 türündeki nesneye yalnızca get() ve set() yordamlarıyla ulaşılabiliriz; geriye kalan global nesne alanlarına veya calis() yordamına ulaşım söz konusu değildir. Kapsüllenme kavramının dediği gibi nesneyi 2 kısımdan oluşturduk: ara birimler (- get(), set()-) ve gemiyi yürüten kısım (- calis() - ). ( yorum ekle)

Başka paket içerisinde olan başka bir uygulama, tr.edu.kou.util.Makine2 sınıfının sadece iki yordamına erişebilir, get() ve set().( yorum ekle)

Örnek-4.23: GetSet.java ( yorum ekle)

    package tr.edu.kou.gerekli;

    import tr.edu.kou.util.*;

    public class GetSet {

          public static void main(String args[]) {

                   Makine2 m2 = new Makine2() ;

                   m2.set(5);

                   int deger = m2.get();

                   // m2.calis() ;    //  Hata !

                   // m2.alinan ;     //  Hata !

                   // m2.geridondurulen; //  Hata !

                   System.out.println("Deger =" + deger);

          }

    }

####

#### 4.10. Genel bir bakış

Sınıflar için erişim tablosu aşağıdaki gibidir:

| Aynı Paket | Ayrı Paket | Ayrı paket-türetilmiş
public | erişebilir | erişebilir | erişebilir
protected | - | - | -
friendly | erişebilir | erişemez | erişemez
private | - | - | -

Sınıflar protected veya private olamazlar, bu bağlamda bu tablomuzu şöyle okuyabiliriz; örneğin elimizde A sınıfı bulunsun ( yorum ekle)

· public A sınıfına aynı paketin içerisindeki başka bir sınıf tarafından erişebilir. ( yorum ekle)

· public A sınıfına ayrı paketin içerisindeki başka bir sınıf tarafından erişebilir. ( yorum ekle)

· public A sınıfına ayrı paketten erişebildiğinden buradan yeni sınıflar türetilebilir. ( yorum ekle)

· friendly A sınıfına aynı paketin içerisindeki başka bir sınıf tarafından erişebilir. ( yorum ekle)

· friendly A sınıfına ayrı paketin içerisindeki başka bir sınıf tarafından erişemez. ( yorum ekle)

· friendly A’ya ayrı paketten erişilemediğinden, buradan yeni sınıflar türetilemez. ( yorum ekle)

Statik veya statik olmayan yordamlar için, erişim tablosu aşağıdaki gibidir. ( yorum ekle)

| Aynı Paket | Ayrı Paket | Ayrı paket-türetilmiş
public | erişebilir | erişebilir | public
protected | erişebilir | erişemez | erişebilir
friendly | erişebilir | erişemez | erişemez
private | erişemez | erişemez | erişemez

Yordamlar public, protected, friendly ve private olabilirler. Örneğin, public X sınıfının içerisinde f() yordamı olsun: ( yorum ekle)

· public f() yordamı, aynı paket içerisinden erişilebilir. ( yorum ekle)

· protected f() yordamı, hem aynı paket içerisinden, hem de X sınıfından türetilmiş ayrı paketteki bir sınıf tarafından erişilebilir. ( yorum ekle)

· friendly f() yordamı, yalnızca aynı paket içerisinden erişilebilir. ( yorum ekle)

· private f() yordamına, yalnızca kendi sınıfı içerisinden erişilebilir. Başka bir sınıfın bu yordama erişmesi mümkün değildir. ( yorum ekle)

Statik veya statik olmayan global alanlar için erişim tablosu aşağıdaki gibidir: ( yorum ekle)

| Aynı Paket | Ayrı Paket | Ayrı paket-türetilmiş
public | erişebilir | erişebilir | erişebilir
protected | erişebilir | erişemez | erişebilir
friendly | erişebilir | erişemez | erişemez
private | erişemez | erişemez | erişemez

Global alanlar public, protected, friendly, private olabilirler. Örneğin public X sınıfının içerisindeki String sınıfı tipindeki uzunluk adında bir alanımız olsun: ( yorum ekle)

· public uzunluk alanı, aynı paket içerisinden erişilebilir. ( yorum ekle)

· protected uzunluk alanı, hem aynı paket içerisinden, hem de X sınıfından türetilmiş ayrı paketteki bir sınıf tarafından erişilebilir. ( yorum ekle)

· friendly uzunluk alanı, yalnızca aynı paket içerisinden erişilebilir. ( yorum ekle)

· private uzunluk alanı, yalnızca kendi sınıfı içerisinden erişilebilir. Başka bir sınıfın bu alana erişmesi mümkün değildir. ( yorum ekle)

Bu dökümanın her hakkı saklıdır.

© 2004